ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان؛ صنایع در ۱۴۰۵ چقدر برق سبز باید تأمین کنند؟

ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان؛ صنایع در ۱۴۰۵ چقدر برق سبز باید تأمین کنند؟

راهنمای حقوقی و کاربردی برای مدیران انرژی، مالی و تدارکات صنایع مشمول

به‌روزرسانی پژوهش: مهر ۱۴۰۵

پاسخ کوتاه این است: در سال ۱۴۰۵، صنایع مشمول ماده ۱۶ که قدرت مصرفی آن‌ها بیش از یک مگاوات است، باید معادل ۴ درصد برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند. این الزام فقط به ساخت نیروگاه در محل کارخانه محدود نیست؛ آیین‌نامه امکان احداث نیروگاه در محل دیگر، خرید برق سبز از بورس انرژی و قرارداد دوجانبه با تولیدکنندگان غیردولتی تجدیدپذیر را نیز پیش‌بینی کرده است. اگر در یک دوره، برق تجدیدپذیر منظورشده کمتر از سهم مشمول باشد، توانیر کسری را با تعرفه تجدیدپذیر همان دوره در قبض برق درج می‌کند.

برای مهر ۱۴۰۵، ساتبا تعرفه تجدیدپذیر صنایع مشمول را ۱۱۸٬۹۱۷ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت اعلام کرده است. این عدد یک نرخ ثابت سالانه نیست؛ تعرفه ماهانه محاسبه و اعلام می‌شود. بنابراین برای بودجه‌ریزی باید هم «چهار درصد مصرف» و هم «نرخ ماهانه جاری» کنترل شود.

ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان چه می‌گوید؟

ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان با هدف توسعه صنایع مرتبط با انرژی‌های تجدیدپذیر، ایجاد بازار برای برق پاک و افزایش تولید برق پاک در محل مصرف تصویب شده است. متن قانون صنایع با قدرت مصرف بیشتر از یک مگاوات را مکلف می‌کند بخشی از برق مورد نیاز سالانه خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند. سهم مشمول از یک درصد آغاز می‌شود و در پایان سال پنجم باید حداقل به پنج درصد برسد.

آیین‌نامه اجرایی همین ماده، «واحد صنعتی مشمول» را واحد صنعتی با قدرت مصرفی بیش از یک مگاوات تعریف کرده و «برق مصرفی مشمول» را حاصل ضرب مصرف برق واحد صنعتی در درصد مشمول هر دوره می‌داند. بنابراین پس از ورود یک واحد به دامنه ماده ۱۶، مبنای اصلی محاسبه تعهد، انرژی مصرفی بر حسب کیلووات‌ساعت است؛ نه این‌که صرفاً چهار درصدِ عدد قدرت قراردادی یا دیماند محاسبه شود.

همچنین وزارت نیرو موظف است هر سال فهرست واحدهای صنعتی مشمول را تهیه کند. به همین دلیل، اگر درباره مشمول بودن یک شناسه برق تردید دارید، صرفاً از روی نام تعرفه یا حدس درباره قدرت قراردادی تصمیم نگیرید و فهرست و صورتحساب همان شناسه را کنترل کنید.

سهم برق سبز صنایع در سال ۱۴۰۵ دقیقاً چقدر است؟

در اجرای ماده ۱۶، سهم عملیاتی صنایع مشمول در سال ۱۴۰۵ به ۴ درصد رسیده است. ابلاغ ساتبا برای تعرفه مهر ۱۴۰۵ نیز صراحتاً صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات را که نسبت به تأمین چهار درصد برق مصرفی خود از انرژی‌های تجدیدپذیر اقدام نکرده‌اند، مشمول تعرفه تجدیدپذیر معرفی می‌کند.

نکته مهم این است که قانون درباره «برق مورد نیاز سالانه» صحبت می‌کند، اما آیین‌نامه سازوکار محاسبه را در هر دوره قبض عملیاتی کرده است. بنابراین مدیر انرژی باید مصرف و تأمین تجدیدپذیر را ماه‌به‌ماه کنترل کند تا کسری ناخواسته در قبض ایجاد نشود.

فرمول محاسبه تعهد ماده ۱۶ و یک مثال واقعی

برای کنترل صورتحساب می‌توان محاسبه را در سه مرحله ساده انجام داد:

1) برق مصرفی مشمول = مصرف ثبت‌شده دوره × ۴٪

2) کسری تجدیدپذیر = برق مصرفی مشمول − برق تجدیدپذیر قابل قبول که برای همان دوره منظور شده است

3) هزینه کسری = کسری تجدیدپذیر × تعرفه تجدیدپذیر همان دوره

مثال: فرض کنید یک کارخانه در یک دوره ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت برق مصرف کرده است. سهم ۴ درصدی آن برابر ۱۰۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت خواهد بود. اگر کارخانه برای همان دوره ۶۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت برق تجدیدپذیر قابل قبول تأمین کرده باشد، ۴۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت کسری دارد.

اگر برای نمایش روش محاسبه از نرخ مهر ۱۴۰۵ یعنی ۱۱۸٬۹۱۷ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت استفاده کنیم، هزینه کسری برابر ۴٬۷۵۶٬۶۸۰٬۰۰۰ ریال، یعنی حدود ۴۷۵٬۶۶۸٬۰۰۰ تومان می‌شود. این مثال آموزشی است و برای هر قبض باید نرخ رسمی همان دوره، مصرف واقعی و مقدار برق سبز منظورشده روی شناسه مصرف کنترل شود.

اگر همین کارخانه هیچ برق تجدیدپذیری برای دوره تأمین نکرده بود، کل ۱۰۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت مشمول تعرفه می‌شد؛ بنابراین تفاوت کوچک در برنامه خرید می‌تواند اثر مالی بزرگی ایجاد کند.

صنایع چگونه می‌توانند تکلیف ماده ۱۶ را انجام دهند؟

ماده ۱۶ فقط یک راه برای انجام تکلیف تعیین نکرده است. آیین‌نامه و مقررات بازار برق چند مسیر عملی در اختیار صنعت قرار می‌دهند. انتخاب مناسب به سرمایه در دسترس، افق زمانی، زمین، پروفایل مصرف و میزان ریسک‌پذیری شرکت بستگی دارد.

برای بیشتر کارخانه‌ها، تصمیم درست الزاماً «ساخت نیروگاه یا هیچ» نیست. ممکن است ترکیب چند روش اقتصادی‌تر باشد؛ مثلاً بخشی از تعهد با نیروگاه خودمصرف و بخش دیگر با خرید از تابلوی سبز پوشش داده شود.

برای بررسی دقیق‌تر خرید برق سبز، این مقاله نیروبان را ببینید:

خرید برق سبز در ایران؛ مزایا، معایب، قیمت و راهنمای ۱۴۰۵

و اگر قرارداد مستقیم با تولیدکننده را بررسی می‌کنید:

قرارداد دوجانبه برق چیست؟ مزایا، هزینه و ۱۲ نکته مهم قبل از امضا در ۱۴۰۵

اگر صنعت برق سبز کافی تأمین نکند چه اتفاقی می‌افتد؟

بر اساس آیین‌نامه، توانیر در هر دوره ابتدا برق تجدیدپذیر تولیدی یا قابل منظور برای واحد صنعتی را از برق مصرفی مشمول کسر می‌کند. اگر کسری باقی بماند، مابه‌التفاوت با «تعرفه تجدیدپذیر» همان دوره محاسبه و به‌صورت یک ردیف در قبض برق واحد صنعتی درج می‌شود. آیین‌نامه تصریح می‌کند برای این موضوع قبض جداگانه صادر نمی‌شود.

این مبلغ بهتر است از نظر مدیریتی «هزینه کسری تأمین تجدیدپذیر» تلقی شود، نه یک جریمه با نرخ ثابت. دلیل این تفاوت مهم است: نرخ آن ماهانه تغییر می‌کند و ساتبا موظف است آن را بر مبنای متوسط دوماهه آخرین صورتحساب‌های تأییدشده خرید برق از نیروگاه‌های تجدیدپذیر محاسبه و به توانیر اعلام کند.

برای مهر ۱۴۰۵، نرخ اعلامی ۱۱۸٬۹۱۷ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت بوده است. بنابراین هزینه بی‌برنامگی در تأمین ۴ درصد می‌تواند بسیار بیشتر از زمانی باشد که شرکت از قبل گزینه‌های بورس، قرارداد یا احداث نیروگاه را مقایسه کرده باشد.

نرخ مهر ۱۴۰۵ و نکته مهم درباره تغییر ماهانه تعرفه

ساتبا در ابلاغ مربوط به مهر ۱۴۰۵، تعرفه تجدیدپذیر قابل اعمال به صنایع مشمول ماده ۱۶ را ۱۱۸٬۹۱۷ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت اعلام کرد. همان ابلاغ نیز تأکید می‌کند که صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات که چهار درصد برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین نکرده‌اند، مشمول این محاسبه خواهند شد.

این نرخ بر مبنای میانگین صورتحساب خرید تضمینی برق از نیروگاه‌های تجدیدپذیر در ماه‌های خرداد و تیر ۱۴۰۵ محاسبه شده است. بنابراین استفاده از نرخ مهر برای ماه‌های دیگر می‌تواند برآورد بودجه را نادرست کند. مدیر مالی یا انرژی باید برای هر دوره، آخرین ابلاغ ساتبا را مبنای محاسبه قرار دهد.

اگر نیروگاه شما بیشتر از سهم ماده ۱۶ تولید کند چه می‌شود؟

آیین‌نامه فقط درباره کسری صحبت نکرده و برای مازاد تولید نیز راهکار دارد. اگر برق تجدیدپذیر تولیدی صنعت از برق مصرفی مشمول بیشتر باشد، توانیر می‌تواند مقدار مازاد را برای دوره‌های بعدی حداکثر تا یک سال منظور کند. همچنین صنعت می‌تواند مطابق مقررات وزارت نیرو از برق مازاد تولیدی خود منتفع شود.

اگر نیروگاه متعلق به صنعت تحت قرارداد خرید تضمینی با ساتبا باشد، ابتدا برق مصرفی مشمول ماده ۱۶ از تولید خالص آن کسر می‌شود و مازاد می‌تواند طبق شرایط قرارداد خرید تضمینی تسویه شود. بنابراین در طراحی ظرفیت نیروگاه باید هم «تعهد ماده ۱۶» و هم اقتصاد فروش یا استفاده از مازاد بررسی شود.

ماده ۱۶ را با آیین‌نامه ماده ۴۳ اشتباه نگیرید

در سال ۱۴۰۵، بسیاری از صنایع هم‌زمان با چند مجموعه مقررات برق روبه‌رو هستند. ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان درباره سهم تجدیدپذیر صنایع بزرگ است، در حالی که آیین‌نامه بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم ساختار گسترده‌تری برای خرید، فروش، سقف مصرف مجاز، بازار مشتقه و تابلوهای برق تعریف می‌کند. این دو مقرره می‌توانند روی یک مشترک به‌طور هم‌زمان اثر بگذارند، اما جایگزین یکدیگر نیستند.

برای مثال، ممکن است یک کارخانه هم موظف باشد برق مصرفی خود را مطابق سازوکار جدید بازار تأمین کند و هم چهار درصد سهم تجدیدپذیر ماده ۱۶ را پوشش دهد. در چنین وضعیتی، برنامه خرید باید همه تعهدات را هم‌زمان ببیند؛ نه این‌که خرید برق عادی از بورس را به‌اشتباه معادل اجرای ماده ۱۶ تلقی کند.

برای چارچوب کامل‌تر مقررات بازار، این راهنمای نیروبان را مطالعه کنید:

آیین‌نامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم چیست؟ راهنمای کامل بازار برق و تکالیف مشترکان در ۱۴۰۵

و اگر نگرانی اصلی شما محدودیت و قطعی برق است:

آیا برق خریداری‌شده از بورس یا خرده‌فروش قطع می‌شود؟ راهنمای خرید برق بدون قطعی در ۱۴۰۵

چک‌لیست مدیر انرژی و مالی کارخانه برای ۱۴۰۵

• بررسی کنید شناسه برق شما در فهرست واحدهای صنعتی مشمول قرار دارد یا خیر.

• مصرف واقعی هر دوره را استخراج و سهم چهار درصدی را قبل از صدور قبض برآورد کنید.

• مقدار برق تجدیدپذیر منظورشده از نیروگاه، بورس، قرارداد یا گواهی را با همان دوره تطبیق دهید.

• آخرین تعرفه ماهانه ساتبا را برای محاسبه هزینه کسری بررسی کنید.

• هزینه ساخت نیروگاه، خرید سبز، قرارداد دوجانبه و پرداخت کسری را روی افق چندساله مقایسه کنید.

• در قراردادهای خرید، شناسه مصرف، دوره تحویل، مقدار انرژی و مسئولیت ثبت و تخصیص را شفاف کنید.

• اثر سایر تکالیف بازار برق، سقف مصرف مجاز و هزینه شبکه را نیز در بودجه انرژی لحاظ کنید.

برای شناخت نقش خرده‌فروش در مدیریت این خریدها، می‌توانید مقاله زیر را بخوانید:

خرده‌فروشی برق چیست؟ راهنمای جامع قوانین ۱۴۰۵، بورس انرژی و خرید برق از خرده‌فروش

اشتباه‌های رایج درباره ماده ۱۶ برق سبز

• اشتباه اول: تصور اینکه چهار درصد یعنی چهار درصد قدرت قراردادی. مبنای تعهد، انرژی مصرفی مشمول بر حسب کیلووات‌ساعت است.

• اشتباه دوم: استفاده از یک تعرفه ثابت برای کل سال. تعرفه تجدیدپذیر ماهانه محاسبه و اعلام می‌شود.

• اشتباه سوم: فرض اینکه فقط ساخت نیروگاه در کارخانه پذیرفته است. مقررات چند مسیر دیگر را نیز مجاز می‌دانند.

• اشتباه چهارم: خرید برق عادی از بورس و تلقی آن به‌عنوان اجرای ماده ۱۶. برق مورد قبول باید از مسیر تجدیدپذیر و سازوکار قابل اعمال تأمین شود.

• اشتباه پنجم: بررسی موضوع پس از صدور قبض. کنترل ماهانه مصرف و تأمین، امکان مدیریت هزینه را بسیار بیشتر می‌کند.

پرسش‌های متداول

در سال ۱۴۰۵ صنایع مشمول ماده ۱۶ چند درصد برق سبز باید تأمین کنند؟

چهار درصد از برق مصرفی مشمول. ابلاغ تعرفه مهر ۱۴۰۵ نیز همین سهم چهاردرصدی را برای صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات مبنا قرار داده است.

آیا همه کارخانه‌ها مشمول ماده ۱۶ هستند؟

خیر. قانون و آیین‌نامه واحدهای صنعتی با قدرت مصرفی بیش از یک مگاوات را مشمول دانسته‌اند و وزارت نیرو هر سال فهرست واحدهای مشمول را تهیه می‌کند.

آیا چهار درصد بر اساس قدرت قراردادی محاسبه می‌شود؟

خیر. پس از شمول، برق مصرفی مشمول بر اساس انرژی مصرف‌شده هر دوره و درصد مشمول محاسبه می‌شود.

آیا صنعت حتماً باید نیروگاه خورشیدی بسازد؟

خیر. علاوه بر احداث نیروگاه، خرید برق تجدیدپذیر از بورس و قرارداد دوجانبه با تولیدکننده غیردولتی تجدیدپذیر نیز در مقررات پیش‌بینی شده است.

اگر چهار درصد کامل تأمین نشود چه می‌شود؟

کسری با تعرفه تجدیدپذیر همان دوره محاسبه و در قبض برق صنعت درج می‌شود.

تعرفه مهر ۱۴۰۵ چقدر است؟

برای مهر ۱۴۰۵ نرخ ۱۱۸٬۹۱۷ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت کسری اعلام شده است. این نرخ برای ماه‌های دیگر باید از ابلاغ همان دوره بررسی شود.

پیشنهاد برای مطالعه در وبلاگ نیروبان

• خرید برق سبز در ایران؛ مزایا، معایب، قیمت و راهنمای ۱۴۰۵

https://niroban.com/blog/green-electricity-purchase-iran-1405

• آیین‌نامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم چیست؟ راهنمای کامل بازار برق و تکالیف مشترکان در ۱۴۰۵

https://niroban.com/blog/article-43-electricity-market-regulation

• قرارداد دوجانبه برق چیست؟ مزایا، هزینه و ۱۲ نکته مهم قبل از امضا در ۱۴۰۵

https://niroban.com/blog/bilateral-electricity-contract-iran-1405

• آیا برق خریداری‌شده از بورس یا خرده‌فروش قطع می‌شود؟ راهنمای خرید برق بدون قطعی در ۱۴۰۵

https://niroban.com/blog/electricity-purchase-without-outage-bourse-retailer

• خرده‌فروشی برق چیست؟ راهنمای جامع قوانین ۱۴۰۵، بورس انرژی و خرید برق از خرده‌فروش

https://niroban.com/blog/khorde-foroushi-bargh

• محاسبه هزینه برق ۱۴۰۵؛ قبض خانگی، تجاری و صنعتی

https://niroban.com/blog/electricity-cost-calculation-iran-1405

جمع‌بندی

مهم‌ترین عدد برای صنایع مشمول در سال ۱۴۰۵ «۴ درصد» است. اگر واحد صنعتی با قدرت مصرفی بیش از یک مگاوات در دامنه ماده ۱۶ قرار داشته باشد، باید این سهم از برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر پوشش دهد. نوع تأمین می‌تواند متناسب با شرایط شرکت متفاوت باشد؛ از احداث نیروگاه تا خرید از تابلوی سبز و قرارداد با تولیدکننده تجدیدپذیر.

از نظر مالی، مهم‌ترین کار این است که سهم مشمول و کسری احتمالی پیش از صدور قبض محاسبه شود. نرخ مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد بی‌توجهی به این موضوع می‌تواند هزینه قابل توجهی ایجاد کند. بنابراین ماده ۱۶ برق سبز دیگر فقط یک موضوع محیط‌زیستی نیست؛ بخشی از مدیریت هزینه و راهبرد تأمین برق کارخانه در ۱۴۰۵ است.

منابع و مبنای تحقیق

• قانون جهش تولید دانش‌بنیان - متن ماده ۱۶ در صندوق نوآوری و شکوفایی

• آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان - مصوب هیئت وزیران

• تعرفه برق تجدیدپذیر صنایع برای مهر ۱۴۰۵ - گزارش ابلاغ ساتبا

• خرید برق سبز در ایران - نیروبان

• آیین‌نامه ماده ۴۳ برنامه هفتم - نیروبان